वारंवार विचारलेले प्रश्न

मधुमेह हा एक दीर्घकालीन आजार आहे. या आजारात शरीरातील रक्तातील साखरेचे (ग्लुकोजचे) प्रमाण वाढते. हे शरीरात पुरेसे इन्सुलिन तयार न होणे किंवा तयार झालेले इन्सुलिन प्रभावीपणे कार्य न करणे यामुळे होते.

मधुमेहाचे प्रमुख प्रकार म्हणजे टाइप १, टाइप २ आणि गर्भावस्थेतील मधुमेह. प्रीडायबिटीज ही मधुमेहपूर्व अवस्था आहे; त्यात रक्तातील साखर सामान्यपेक्षा जास्त असते, पण टाइप २ मधुमेहाच्या निदानाइतकी वाढलेली नसते.

कारणे मधुमेहाच्या प्रकारानुसार वेगळी असतात. टाइप १ हा स्वयंप्रतिकाराशी संबंधित आजार आहे. टाइप २ मधुमेहाचा धोका कौटुंबिक इतिहास, जादा वजन, कमी हालचाल, वाढते वय, गर्भावस्थेतील मधुमेहाचा पूर्वेतिहास आणि काही आरोग्यस्थितींमुळे वाढू शकतो. ताण हा एकमेव कारण नसतो.

सतत तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, नेहमीपेक्षा जास्त भूक लागणे, विनाकारण वजन कमी होणे, सतत थकवा जाणवणे, जखमा उशिरा भरून येणे आणि दृष्टी धूसर होणे ही मधुमेहाची सामान्य लक्षणे असू शकतात. अशी लक्षणे दिसल्यास विलंब न करता डॉक्टरांचा सल्ला घ्या आणि रक्तातील साखरेची आवश्यक तपासणी करून निदान करून घ्या.

उपचार मधुमेहाचा प्रकार, रक्ततपासण्या आणि इतर आरोग्यस्थितींनुसार ठरतात. त्यात संतुलित आहार, नियमित हालचाल, औषधे आणि काही लोकांसाठी इन्सुलिन यांचा समावेश असू शकतो. औषधे किंवा इन्सुलिन स्वतःहून सुरू, बंद किंवा कमी करू नका.

टाइप १ मधुमेहासाठी सध्या कायमचा इलाज उपलब्ध नाही आणि रोज इन्सुलिन आवश्यक असते. टाइप २ मधुमेह असलेल्या काही लोकांमध्ये वजन कमी करणे आणि इतर उपचारांमुळे औषधांशिवाय रक्तातील साखर काही काळ मधुमेहाच्या मर्यादेपेक्षा खाली राहू शकते; याला रिमिशन म्हणतात. रिमिशन म्हणजे आजार कायमचा बरा झाला असे नाही, त्यामुळे वैद्यकीय देखरेख सुरू ठेवावी.

बहुतेक लोक घरातील साधे संतुलित जेवण घेऊ शकतात. कमी स्टार्चच्या भाज्या, डाळी-कडधान्ये, अंडी किंवा इतर प्रथिनांचे स्रोत, योग्य प्रमाणातील धान्य आणि संपूर्ण फळांचा समावेश करता येतो. भात किंवा पोळी सर्वांसाठी पूर्ण बंद करण्याची गरज नसते; योग्य प्रमाण व्यक्तीनुसार ठरते.

गोड पेये, मिठाई, जास्त तेलकट पदार्थ आणि अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ मर्यादित ठेवा. कोणताही एक पदार्थ सर्वांसाठी पूर्ण बंद असा नियम नसतो. प्रमाण, किती वेळा खाता आणि त्यासोबतचे इतर पदार्थ यांचा एकत्रित विचार करा.

नियमित हालचालीमुळे रक्तातील साखर, हृदयाचे आरोग्य आणि शरीराची ताकद सांभाळण्यास मदत होते. बहुतेक प्रौढांसाठी आठवड्यात किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेची हालचाल हे सामान्य उद्दिष्ट आहे. बराच काळ व्यायाम केला नसेल किंवा मधुमेहाची गुंतागुंत असेल तर सुरुवातीपूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

जादा वजनामुळे काही लोकांमध्ये इन्सुलिन प्रतिरोध वाढू शकतो. सुरक्षितपणे थोडे वजन कमी केल्याने रक्तातील साखर, रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल सुधारण्यास मदत होऊ शकते. मात्र प्रत्येकाला वजन कमी करण्याची गरज नसते; तुमच्यासाठी योग्य उद्दिष्ट डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञासोबत ठरवा.