वारंवार विचारलेले प्रश्न

मधुमेह हा एक दीर्घकालीन आजार आहे. या आजारात शरीरातील रक्तातील साखरेचे (ग्लुकोजचे) प्रमाण वाढते. हे शरीरात पुरेसे इन्सुलिन तयार न होणे किंवा तयार झालेले इन्सुलिन प्रभावीपणे कार्य न करणे यामुळे होते.

मधुमेहाचे मुख्यतः चार प्रकार आहेत – टाइप १ मधुमेह, टाइप २ मधुमेह, प्रीडायबिटीज (मधुमेहपूर्व अवस्था) आणि गर्भावस्थेतील मधुमेह. प्रत्येक प्रकाराची कारणे, उपचारपद्धती आणि व्यवस्थापन वेगवेगळे असते.

मधुमेह होण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. आनुवंशिकता, जादा वजन किंवा लठ्ठपणा, शारीरिक हालचालींचा अभाव, असंतुलित आहार, वाढते वय, तणाव तसेच काही वैद्यकीय स्थितींमुळे मधुमेहाचा धोका वाढू शकतो.

सतत तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, नेहमीपेक्षा जास्त भूक लागणे, विनाकारण वजन कमी होणे, सतत थकवा जाणवणे, जखमा उशिरा भरून येणे आणि दृष्टी धूसर होणे ही मधुमेहाची सामान्य लक्षणे असू शकतात. अशी लक्षणे दिसल्यास विलंब न करता डॉक्टरांचा सल्ला घ्या आणि रक्तातील साखरेची आवश्यक तपासणी करून निदान करून घ्या.

मधुमेहाचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवता येते आणि गुंतागुंत होण्याचा धोका कमी करता येतो. उपचारांमध्ये संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण, आवश्यकतेनुसार औषधे किंवा इन्सुलिन तसेच निरोगी जीवनशैलीचा समावेश होतो. योग्य उपचार योजना ठरवण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

टाइप १ मधुमेह सध्या पूर्णपणे बरा करण्याचा उपचार उपलब्ध नाही, त्यामुळे आयुष्यभर उपचार आणि नियमित व्यवस्थापन आवश्यक असते. टाइप २ मधुमेहामध्ये काही व्यक्तींमध्ये वजन कमी करणे, संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि निरोगी जीवनशैली यांच्या मदतीने रक्तातील साखर दीर्घकाळ सामान्य पातळीवर ठेवणे (रिमिशन) शक्य होऊ शकते. मात्र, यासाठी डॉक्टरांच्या नियमित देखरेखीखाली उपचार सुरू ठेवणे आवश्यक आहे.

मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी संतुलित आहार घ्यावा. संपूर्ण धान्ये, मिलेट्स, कडधान्ये, भरपूर भाज्या, योग्य प्रमाणात फळे, कमी चरबीयुक्त दूध व दुग्धजन्य पदार्थ, मासे, अंडी, सुकामेवा आणि बिया यांचा आहारात समावेश करता येतो. आपल्या आरोग्यानुसार आणि रक्तातील साखरेच्या पातळीनुसार आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हितावह आहे.

साखर आणि साखरयुक्त पदार्थ, गोड पेये, मिठाई, केक, पेस्ट्री, मैद्यापासून बनवलेले पदार्थ, जास्त तेलकट व तळलेले पदार्थ, तसेच अतिप्रक्रिया केलेले (Processed) अन्नपदार्थ शक्यतो टाळावेत किंवा मर्यादित प्रमाणात घ्यावेत. पांढरा तांदूळ आणि पांढऱ्या पिठाची ब्रेड यांसारखे परिष्कृत धान्यदेखील प्रमाणात खाणे योग्य ठरते. आपल्या आरोग्याच्या गरजेनुसार आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

मधुमेह नियंत्रणासाठी नियमित व्यायाम अत्यंत महत्त्वाचा आहे. व्यायामामुळे रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवण्यास, वजन संतुलित राखण्यास, इन्सुलिनची कार्यक्षमता सुधारण्यास तसेच हृदयाचे आरोग्य चांगले राखण्यास मदत होते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, प्रौढांनी आठवड्याला किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेचा व्यायाम किंवा ७५ मिनिटे तीव्र व्यायाम करावा. कोणताही नवीन व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी, विशेषतः मधुमेहाशी संबंधित गुंतागुंत असल्यास, डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

अतिरिक्त वजनामुळे शरीराची इन्सुलिन प्रभावीपणे वापरण्याची क्षमता कमी होऊ शकते, त्यामुळे रक्तातील साखर वाढण्याचा धोका वाढतो. जास्त वजन असलेल्या व्यक्तींमध्ये शरीराच्या वजनात फक्त ५ ते १०% घट झाली तरी रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवणे, रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल सुधारण्यास तसेच टाइप २ मधुमेहाचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते. वजन कमी करण्यासाठी संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि निरोगी जीवनशैली महत्त्वाची आहे.