मधुमेह हा दीर्घकालीन आजार आहे. तो समजून घेणे ही योग्य काळजीची पहिली पायरी आहे.
मधुमेह (Diabetes) हा दीर्घकालीन आजार आहे. यात रक्तातील ग्लुकोजचे, म्हणजेच साखरेचे, प्रमाण जास्त राहते. शरीर पुरेसे इन्सुलिन तयार करत नसल्यामुळे किंवा तयार झालेले इन्सुलिन नीट वापरू शकत नसल्यामुळे असे होते.
आपण खाल्लेल्या अन्नातील कर्बोदके पचनानंतर ग्लुकोजमध्ये बदलतात. हा ग्लुकोज रक्तात येतो. अग्न्याशयातून तयार होणारे इन्सुलिन हे हार्मोन ग्लुकोजला पेशींमध्ये पोहोचण्यास मदत करते; पेशी त्याचा ऊर्जेसाठी वापर करतात.
मधुमेहात ही प्रक्रिया नीट होत नाही. शरीर पुरेसे इन्सुलिन तयार करत नाही किंवा पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत. त्यामुळे ग्लुकोज रक्तात साचतो आणि रक्तातील साखर वाढते.
ग्लुकोज ही साधी साखर असून शरीरासाठी ऊर्जेचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भात, पोळी, भाकरी, दूध, फळे आणि इतर कर्बोदकयुक्त पदार्थांच्या पचनातून ग्लुकोज मिळतो.
शरीरातील पेशींना काम करण्यासाठी ग्लुकोजची गरज असते. मात्र रक्तातील ग्लुकोज दीर्घकाळ जास्त राहिल्यास रक्तवाहिन्या, डोळे, मूत्रपिंड, मज्जातंतू आणि हृदयावर परिणाम होऊ शकतो.
इन्सुलिन ग्लुकोजला रक्तातून पेशींमध्ये जाण्यास मदत करते. तेथे ग्लुकोज ऊर्जेसाठी वापरला जातो किंवा पुढील वापरासाठी साठवला जातो.
इन्सुलिन हे अग्न्याशयात (Pancreas) तयार होणारे हार्मोन आहे. ते रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण संतुलित ठेवण्यास मदत करते.
जेवल्यानंतर रक्तातील ग्लुकोज वाढल्यावर अग्न्याशय इन्सुलिन सोडतो. इन्सुलिनमुळे स्नायू आणि इतर पेशींना ग्लुकोज आत घेऊन ऊर्जेसाठी वापरता येतो.
शरीराला लगेच गरज नसलेला काही ग्लुकोज यकृत आणि स्नायूंमध्ये साठवला जातो. पुढे ऊर्जा लागल्यावर शरीर हा साठा वापरते.
रक्तातील ग्लुकोज नियंत्रित ठेवण्याची प्रक्रिया साधारण अशी असते:
जेवल्यानंतर रक्तातील ग्लुकोज वाढतो.
अग्न्याशय रक्तात इन्सुलिन सोडतो.
इन्सुलिनमुळे ग्लुकोज पेशींमध्ये प्रवेश करतो.
ग्लुकोज ऊर्जेसाठी वापरला जातो किंवा पुढील वापरासाठी साठवला जातो.
मधुमेहात रक्तातील साखर वाढण्याची प्रमुख कारणे अशी आहेत:
अग्न्याशय पुरेसे इन्सुलिन तयार करत नाही.
शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत.
कर्बोदकांचे प्रमाण, जेवणाची वेळ आणि औषधांचा परिणाम यामुळे रीडिंग बदलू शकते.
नियमित हालचालीमुळे स्नायूंना ग्लुकोज वापरण्यास मदत होते.
| बाब | सामान्य व्यक्ती | मधुमेह असलेली व्यक्ती |
|---|---|---|
| रक्तातील साखरेचे नियंत्रण | शरीर आपोआप संतुलित ठेवते | साखर जास्त राहू शकते |
| इन्सुलिन निर्मिती | पुरेसे आणि परिणामकारक | कमी किंवा कमी परिणामकारक |
| ऊर्जा स्तर | स्थिर | अस्थिर - थकवा |
| उपचार आवश्यक | नाही | प्रकारानुसार आहार, औषधे किंवा इन्सुलिन |
रक्तातील साखर दीर्घकाळ जास्त राहिल्यास काही गुंतागुंतींचा धोका वाढू शकतो:
रक्त वाहिन्यांचे नुकसान होऊ शकते.
मूत्रपिंडाच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो.
डायबेटिक रेटिनोपॅथीमुळे दृष्टीवर परिणाम होऊ शकतो.
मज्जातंतूंचे नुकसान, जखम किंवा संसर्ग होऊ शकतो.
या विषयानंतर या संबंधित पानांवरून पुढे वाचा.
टाइप १ मधुमेह टाळण्याचा सध्या खात्रीशीर मार्ग उपलब्ध नाही. खालील सवयी टाइप २ मधुमेहाचा धोका कमी किंवा उशिरा होण्यास मदत करू शकतात:
जादा वजन असल्यास डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाने हळूहळू वजन कमी करा.
क्षमता आणि आरोग्यानुसार नियमित चालणे किंवा इतर हालचाल करा.
भाज्या, कडधान्ये, योग्य प्रमाणातील धान्य आणि संपूर्ण फळांना प्राधान्य द्या.
शीतपेये, गोड चहा आणि पॅकेज्ड गोड पेय मर्यादित ठेवा.
श्वसनाचा सराव, आवडते काम आणि गरज असल्यास तज्ज्ञांची मदत घ्या.
नियमित वेळेत पुरेशी आणि शांत झोप घेण्याचा प्रयत्न करा.
या मार्गदर्शनांचा वापर करून तुमचे आरोग्य सुधारा आणि एक निरोगी जीवन जगा.
या संकेतस्थळावरील माहिती ही केवळ शैक्षणिक आणि जनजागृतीसाठी आहे. ही माहिती डॉक्टरांच्या सल्ल्याचा किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. कोणताही नवीन आहार, औषध किंवा उपचार सुरू करण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांचा किंवा पात्र आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
