संसर्गजन्य आजार
डेंग्यूची लक्षणे: ताप उतरल्यावरही ही धोक्याची चिन्हे दुर्लक्ष करू नका
डेंग्यूची सुरुवातीची लक्षणे, गंभीर धोक्याची चिन्हे, तपासणी, काळजी आणि डासांपासून बचावाचे उपाय सोप्या मराठीत जाणून घ्या.
पावसाळ्यात ताप आला की तो साधा विषाणूजन्य ताप आहे की डेंग्यू, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. डेंग्यूची सुरुवात सामान्य तापासारखी वाटू शकते. मात्र काही रुग्णांमध्ये ताप कमी झाल्यानंतर गंभीर लक्षणे दिसू शकतात.
म्हणून डेंग्यूमध्ये केवळ तापाकडे नाही, तर शरीरात होणाऱ्या इतर बदलांकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.
डेंग्यू म्हणजे काय?
डेंग्यू हा विषाणूमुळे होणारा आजार असून तो प्रामुख्याने संक्रमित मादी एडीस इजिप्ती (Aedes aegypti) डासाच्या चाव्यामुळे पसरतो. हा डास दिवसा अधिक सक्रिय असतो.
अनेक संक्रमित लोकांना लक्षणे जाणवत नाहीत किंवा सौम्य आजार होतो. लक्षणे दिसल्यास बहुतेक लोक एक ते दोन आठवड्यांत बरे होतात; काही रुग्णांना मात्र गंभीर डेंग्यू होऊ शकतो.
डेंग्यूची सुरुवातीची लक्षणे
संसर्ग झाल्यानंतर साधारण 4 ते 10 दिवसांनी लक्षणे दिसू शकतात. सामान्यतः ही लक्षणे 2 ते 7 दिवस टिकतात. खालीलपैकी एक किंवा अधिक लक्षणे दिसू शकतात:
- अचानक येणारा जास्त ताप
- तीव्र डोकेदुखी
- डोळ्यांच्या मागे दुखणे
- स्नायू, हाडे किंवा सांधे दुखणे
- मळमळ किंवा उलटी
- अंगावर पुरळ येणे
- अशक्तपणा किंवा भूक कमी होणे
ताप उतरला म्हणजे धोका संपला का?
नाही. गंभीर डेंग्यूची धोक्याची चिन्हे ताप कमी झाल्यानंतरही दिसू शकतात. खालीलपैकी कोणतेही लक्षण दिसल्यास तातडीने जवळच्या रुग्णालयात जा:
- पोटात तीव्र वेदना किंवा दाबल्यावर दुखणे
- सतत किंवा वारंवार उलट्या होणे
- नाकातून किंवा हिरड्यांतून रक्त येणे
- उलटीत किंवा शौचातून रक्त जाणे
- श्वास घेण्यास त्रास किंवा वेगाने श्वास घेणे
- खूप अशक्त, गुंगी किंवा अस्वस्थ वाटणे
- त्वचा फिकट आणि थंड पडणे किंवा खूप तहान लागणे
डेंग्यूची खात्री कशी होते?
ताप, इतर लक्षणे आणि रुग्णाची तपासणी पाहून डॉक्टर डेंग्यूची शक्यता ठरवतात. निदानाची खात्री करण्यासाठी रक्ततपासणी केली जाऊ शकते. कोणती तपासणी आणि ती कधी करायची, हे आजाराचा दिवस व रुग्णाची स्थिती पाहून डॉक्टर ठरवतात.
केवळ प्लेटलेट्सची संख्या पाहून स्वतः निदान किंवा उपचाराचा निर्णय घेऊ नका. रिपोर्टचा अर्थ रुग्णाची लक्षणे आणि वैद्यकीय तपासणीसोबत डॉक्टरांनी लावणे आवश्यक आहे.
डेंग्यूमध्ये काय करावे?
डेंग्यूवर विशिष्ट औषध उपलब्ध नाही. उपचारांमध्ये लक्षणांवर नियंत्रण, पुरेशी विश्रांती आणि शरीरातील द्रवाचे प्रमाण टिकवणे महत्त्वाचे असते. गंभीर डेंग्यूमध्ये रुग्णालयातील उपचार आवश्यक होऊ शकतात.
- पुरेशी विश्रांती घ्या आणि पाणी व डॉक्टरांनी सुचवलेले द्रवपदार्थ घेत राहा.
- ताप व वेदनेसाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने पॅरासिटामॉल (Paracetamol) वापरले जाऊ शकते.
- आयबुप्रोफेन (Ibuprofen) आणि अॅस्पिरिन (Aspirin) यांसारखी औषधे रक्तस्रावाचा धोका वाढवू शकतात; ती स्वतःहून घेऊ नका.
- लक्षणांमध्ये बदल होत आहे का ते पाहा आणि धोक्याचे लक्षण दिसल्यास त्वरित रुग्णालयात जा.
डेंग्यूपासून बचाव कसा करावा?
डेंग्यू रोखण्याचा महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे डासांची पैदास थांबवणे आणि दिवसा देखील डास चावू न देणे.
- घरातील आणि परिसरातील साचलेले पाणी काढून टाका.
- कुलर, बादल्या, फुलदाण्या आणि लहान भांड्यांतील पाणी आठवड्यातून किमान एकदा बदला व भांडी स्वच्छ घासा.
- पाण्याच्या टाक्या आणि साठवणीची भांडी व्यवस्थित झाकून ठेवा.
- पूर्ण बाह्यांचे कपडे वापरा आणि खिडक्यांना जाळी लावा.
- डासप्रतिबंधक (Mosquito repellent) वापरा; दिवसा झोपणाऱ्या व्यक्तीसाठी मच्छरदाणी वापरा.
पुढे काय वाचाल?
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
डेंग्यू एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला स्पर्शाने पसरतो का?
सामान्य स्पर्श, एकत्र जेवणे किंवा रुग्णाजवळ बसल्याने डेंग्यू पसरत नाही. त्याचा मुख्य प्रसार संक्रमित डासाच्या चाव्यामुळे होतो.
ताप उतरल्यावर डॉक्टरांकडे जाण्याची गरज आहे का?
पोटदुखी, सतत उलट्या, रक्तस्राव, श्वास घेण्यास त्रास, खूप अशक्तपणा किंवा अस्वस्थता दिसल्यास ताप उतरलेला असला तरी तातडीने रुग्णालयात जा.
डेंग्यूमध्ये प्लेटलेट्स कमी होतात का?
काही रुग्णांमध्ये प्लेटलेट्स कमी होऊ शकतात. मात्र रुग्णाची स्थिती केवळ एका आकड्यावरून ठरवू नये. रक्ततपासणीचे निष्कर्ष, लक्षणे आणि वैद्यकीय तपासणी यांचा एकत्रित विचार डॉक्टर करतात.
विश्वसनीय संदर्भ
लेख तयार करताना खालील अधिकृत सार्वजनिक आरोग्य स्रोतांचा आधार घेतला आहे.
- 1.Dengue fact sheetWorld Health Organization (WHO)
- 2.Signs & Symptoms of Dengue FeverNational Center for Vector Borne Diseases Control, Government of India
- 3.Vector Control MeasuresNational Center for Vector Borne Diseases Control, Government of India
- 4.Symptoms of Dengue and TestingCenters for Disease Control and Prevention (CDC)
अस्वीकृती
या संकेतस्थळावरील माहिती ही केवळ शैक्षणिक आणि जनजागृतीसाठी आहे. ही माहिती डॉक्टरांच्या सल्ल्याचा किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. कोणताही नवीन आहार, औषध किंवा उपचार सुरू करण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांचा किंवा पात्र आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.